حفاظت در مقابل پرتوهای یونیزان (Ionizing Radiation Protection)

 

یکی از عوامل زیان آور محیط کار، پرتوهای یونساز می باشند که می توانند سبب ایجاد آسیب های جدی و برگشت ناپذیر و غیر قابل درمان، در نزد افرادی که به نحوی با پرتو سر و کار دارند و یا افرادی که جهت تشخیص و  درمان مراجعه می نمایند، شود. تماس با مقداربیش از حد مجاز پرتوهای یونساز می تواند اثراتی روی دستگاه خونساز، دستگاه گوارش، سیستم اعصاب مرکزی و در نهایت کل بدن بگذارد یا ممکن است آثار آن در نسل های بعدی ظاهر شود. استفاده صحیح و مناسب از وسائل  حفاظت فردی در رعایت مقررات و آئین نامه های موجود در امر حفاظت ساختمان که درآن دستگاه های مولد یامنبع پرتوهای یونساز قرار دارند می تواند تا حد زیادی این اثرات و آسیب ها را کاهش دهد.

لذا آگاهی، آشنایی و کاربرد این دستورالعمل ها توسط کارکنان با پرتو، میتواند نقش مهمی در حفاظت پرتوها ایفاکند. اگر این افراد آگاهی لازم را نداشته باشند در نتیجه رفتار بهداشتی آنها صحیح نبوده و ممکن است باعث آسیب رساندن به خود و یا به افرادی که جهت تشخیص یا درمان بیماری مجبور به استفاده از پرتوها هستند، گردند. پس میزان آگاهی این افراد امری لازم و ضروری می باشد.

در صورتی که میزان دور دریافتی نسبتاً زیاد باشد اثرات قطعی پدیدار می شود و اثرات احتمالي ممکن است در تمام سطوح پرتوگیری رخ دهد که از عواض آن سرطان ها و تأثیرات ژنتیکی به نسل های آینده می باشد.

پس از آنکه خطرات پرتوهای يونيزان آشکار گردید، در اوایل قرن بیستم میلادی استانداردها و محدودیت یابی در استفاده از اینگونه پرتوها مقرر گردید.

یکی از اولین سازمانهایی که استانداردهایی جهت استفاده از پرتو ارائه نمود کمیسیون بین المللی حفاظت در رادیولوژی ICRP بود. در ایالات متحده سازمان NCRP وظیفه اصلی وضع استاندارد از طریق انتشاراتی متفاوت باICRP را بر عهده دارد. یکی از آژانس هایی که  در آمریکا دارای قدرت جهت وضع قوانین می باشد NRC است.

 

آیین نامه حاضر، مشتمل بر 128 ماده و 19 تبصره و در 3 فصل و 20 قسمت و 1 پیوست به استناد ماده 47 قانون کار جمهوری اسلامی ایران تدوین و در 442 امین جلسه شورای عالی حفاظت فنی مورخ 15 . 8 . 52 به تصویب نهایی رسید و قابل اجراست. این آیین نامه جدیدترین آیین نامه در موضوع فوق تا حال حاضر (سال 1398) می باشد.

 

سرفصل ها:

 

فصل اول: تعاریف

فصل دوم: مقررات عمومی
قسمت اول - کلیات
قسمت دوم - وسایل حفاظتی
قسمت سوم - مراقبت و اندازه گیری
قسمت چهارم - تغییر شغل یا ممانعت از ادامه کار
قسمت پنجم - پرتوگیری بیش از حد مجاز

فصل سوم: مقررات اختصاصی
قسمت اول - چشمه های بسته و مولدهای پرتوهای یون ساز
قسمت دوم - حفاظت لامپ های اشعه ایکس
قسمت سوم - رادیوگرافی صنعتی
قسمت چهارم - وسایلی که از چشمه های بسته استفاده می کنند
قسمت پنجم - رادیوگرافی با اشعه ایکس
قسمت ششم - دستگاه پراش اشعه ایکس
قسمت هفتم - تعیین ضخامت به وسیله اشعه ایکس
قسمت هشتم - چشمه های رادیواکتیو باز
قست نهم - حفاظت فردی
قسمت دهم - تشخیص و تعیین آلودگی
قسمت یازدهم - رفع آلودگی
قسمت دوازدهم - انبار کردن چشمه های رادیواکتیو باز
قسمت سیزدهم - پسماندهای مواد رادیواکتیو
قسمت چهاردهم - ختم کار با چشمه های رادیواکتیو باز
قسمت پانزدهم - طبقه بندی کارگاه ها

 

 

بخشی از آیین نامه:

 

فصل‌ اول‌: تعاريف‌

ماده‌ 1:

 پرتوهاي‌ يونساز:  پرتوهاي‌ يونساز پرتوهاي‌ الكترو مغناطيسي‌ يا ذره‌اي‌ هستند كه‌ بتوانند هنگام‌ عبور از ماده‌ يون‌هايي‌ توليد نمايند در اين‌ مقررات‌ اصطلاح‌ مزبور شامل‌ پرتوهاي‌ حاصل‌ از مولدهاي‌ اشعه‌ ايكس‌ و شتاب‌ دهنده‌هاي‌ ذرات‌ و همچنين‌ تابش‌هاي‌ حاصل‌ از مواد راديواكتيو و راكتورهاي‌ اتمي‌ خواهد بود.

 ماده‌ راديواكتيو:  ماده‌ راديواكتيو به‌ ماده‌اي‌ اطلاق‌ مي‌شود كه‌ حداقل‌ از يك‌ عنصر شيميايي‌ راديواكتيو طبيعي‌ يا مصنوعي‌ تشكيل‌ شده‌ يا آنكه‌ محتوي‌ چنين‌ عنصري‌ باشد.

 چشمه‌ بسته‌:  چشمه‌ بسته‌ عبارت‌ است‌ از ماده‌ راديواكتيوي‌ كه‌ بطور جدانشدني‌ با فلزي‌ آميخته‌ شده‌ يا آنكه‌ در كپسول‌ يا ظرفي‌ مشابه‌ آن‌ جا گرفته‌ باشد و براي‌ جلوگيري‌ آلودگي‌ ناشي‌ از سايش‌ ماده‌ راديواكتيو (در محل‌ نگهداري‌ يا محل‌ كاري‌) داراي‌ مقاومت‌ كافي‌ باشد.

 چشمه‌ باز:  چشمه‌ باز عبارتست‌ از ماده‌ راديواكتيوي‌ كه‌ هنگام‌ استفاده‌ از آن‌ در شرايط‌ عادي‌ امكان‌ جلوگيري‌ از پخش‌ آن‌ نباشد.

 تركيب‌ نورزا:  تركيب‌ نورزا(لومينسانت‌) تركيبي‌ است‌ كه‌ حاوي‌ ماده‌ راديواكتيو باشد.

 خطر پرتو زدگي‌:  خطر پرتوزدگي‌ خطري‌ است‌ كه‌ از تشعشعات‌ يونساز ناشي‌ شده‌ و براي‌ سلامتي‌ بدن‌ زيان‌ آور باشد. اين‌ خطر ممكن‌ است‌ از يك‌ منبع‌ خارجي‌ و يا از مواد راديواكيتو موجود در بدن‌ حاصل‌ شود.

پرتوگيري‌ خارجي‌:  پرتوگيري‌ بدن‌ از منابع‌ خارج‌ از خود پرتوگيري‌ خارجي‌ ناميده‌ مي‌شود.

پرتوگيري‌ داخلي‌:  پرتوگيري‌ بدن‌ ازمنابع‌ واقع‌ دردرون‌ خودپرتوگيري‌ داخلي‌ ناميده‎مي‌شود.

حفاظت‌ كافي‌:  عبارتست‌ از حفاظت‌ در برابر پرتوهاي‌ يونساز به‌طوري‌كه‌ ميزان‌ اشعه‌ واصل‌ (ناشي‌ از منابع‌ دروني‌ يا بيروني‌) به‌ هر شخص‌ از حداكثر دزهاي‌ مندرج‌ در مواد 3 و 4 و 5 تجاوز ننمايد.

منطقه‌ خطر:  منطقه‌ خطر منطقه‌ ايست‌ كه‌ در آن‌ خطر پرتوزدگي‌ موجود باشد.

 منطقه‌ تحت‌ مراقبت‌:  منطقه‌ تحت‌ مراقبت‌ منطقه‌ ايست‌ كه‌ به‌ علت‌ وجود پرتوها به‌وسيله‌ شخص‌ واجد صلاحيتي‌ نظارت‌ مي‌شود.

 نوار پرتو قابل‌ استفاده‌:  نوار پرتو قابل‌ استفاده‌ قسمتي‌ از تابش‌ است‌ كه‌ از هر گونه‌ كليماتور (ديافراگم‌ ساده‌ يا مخروطي‌ كه‌ منظور باريك‌ نمودن‌ پرتوها بكار مي‌رود) بگذرد.

 تابش‌ هرز:  تابش‌ هرز عبارتست‌ از هر گونه‌ تابشي‌ از درون‌ يك‌ پوشش‌ محافظ‌ كه‌ خارج‌ از نوار پرتو قابل‌ استفاده‌ باشد.

 پوشش‌ محافظ‌:  غلاف‌ لوله‌ اشعه‌ ايكس‌ و يا غلاف‌ چشمه‌ بسته‌ است‌ كه‌ به‌ منظور كاهش‌ تابش‌ هرز بكار برده‌ مي‌شود.

پرتوهاي‌ زمينه‌:  پرتوهاي‌ زمينه‎پرتوهاي‌ يونسازي‌هستند كه‌ دراندازه‌گيري‌ منظور نمي‌شود.

پرتوگيري‌ طبيعي‌:  پرتوهاي‌ يونساز كه‌بدن‌ ازمنابع‎طبيعي(مانند پتاسيم‌ راديواكتيو موجود در بدن‎راديواكتيويته‌ محيط‌ و تابش‌هاي‎كيهاني‌)دريافت‎مي‌دارد پرتوگيري‌ طبيعي‌ ناميده‌ مي‌شود.

لايه‌ نيم‌ جذبي‌:  لايه‌اي‌ از ماده‌ معيني‌ است‌ كه‌ در سر راه‌ يك‌ نوار يونساز قرار مي‌گيرد و شدت‌ نوار پرتو را به‌ نصف‌ تقليل‌ مي‌دهد.

نوكلوييد:  هسته‌ اتمي‌ است‌ كه‌ داراي‌ عدد جرمي‌ و عدد اتمي‌ معيني‌ بوده‌ و وضع‌ انرژي‌ خاصي‌ داشته‌ باشد.

 كوري‌كميتي‌ از نوكلوييد راديواكتيو است‌ كه‌ در آن‌ تعداد دزنتگراسيون‌ در هر ثانيه ‌1010*7/3 باشد.

 دز اشعه‌:  عبارتست‌ از شدت‌ تابش‌ در هر نقطه‌ بر اساس‌ خواص‌ يونسازي‌ آن‌ تابش‌.

 رنتگن‌:  عبارتست‌ از واحد دز اشعه‌ كه‌ انتشار ذره‌اي‌ حاصل‌ از آن‌ اشعه‌ در يك‌ سانتي‌ متر مكعب‌ هواي‌ خشك‌ در شرايط‌ متعارف‌ يون‌هايي‌ ايجاد كند كه‌ قابل‌ يك‌ واحد الكتروستاتيك‌ الكتريسته‌ مثبت‌ يا منفي‌ باشد.

 دز جذب‌ شده‌:  عبارت‌ از مقدار انرژي‌ است‌ كه‌ واحد جرم‌ جسم‌ پرتوگير در نقطه‌ مورد نظر از پرتوهاي‌ يونساز (صرفنظر از نوع‌ تابش‌) دريافت‌ مي‌دارد.

 راد (Rad) :  واحد دز جذب‌ شده‌ است‌ كه‌ معادل‌ 100 ارگ‌ براي‌ هر گرم‌ ماده‌ مي‌باشد.

 تأثير نسبي‌ بيولوژيكي‌:  ضريبي‌ است‌ كه‌ براي‌ مقايسه‌ اثر بخشي‌ دز جذب‌ شده‌ ناشي‌ از انواع‌ مختلف‌ پرتوها بكار مي‌رود و به‌  R.D.E  نمايش‌ داده‌ مي‌شود.

 دز  R.B.E :  عبارتست‌ از حاصل‌ ضرب‌ دز هر پرتو بر حسب‌ راد در ضريبي‌ كه‌ به‌ موجب‌ قرارداد براي‌ تأثير نسبي‌ بيولوژيكي‌ آن‌ پرتو تعيين‌ شده‌ است‌.

 رم‌  Rem :  عبارتست‌ از حاصل‌ ضرب‌ دز جذب‌ شده‌ هر پرتو در  R.B.E  مربوط‌ به‌ آن‌ پرتو.

 حداكثر دز مجاز:  مجموع‌ دزهاي‌ ناشي‌ از پرتوگيري‌هاي‌ شغلي‌ (همزمان‌ يا متناوب‌) حاصل‌ از هر نوع‌ اشعه‌ يونساز است‌ كه‌ از منابع‌ خارجي‌ يا داخلي‌ منتشر مي‌گردد و نبايد از حدود مقرر در فصل‌ دوم‌ اين‌ آيين‌نامه‌ تجاوز نمايد.

 فعاليت‌ ويژه‌:  فعاليت‌ ويژه‌ عبارتست‌ از مجموع‌ فعاليت‌ ايزوتوپ‌ معين‌ در هر گرم‌ از ماده‌.

 شخص‌ صلاحيتدار:  شخص‌ صلاحيتدار شخصي‌ است‌ كه‌ صلاحيت‌ فني‌ او مورد تاييد وزارت‌ كار و اموراجتماعي‌ باشد.

 پزشك‌ مسئول‌:  پزشك‌ مسئول‌ پزشكي‌ است‌ كه‌ صلاحيت‌ فني‌ او از لحاظ‌ اجراي‌ مقررات‌ مربوط‌ در اين‌ آيين‌نامه‌ مورد تاييد وزارت‌ بهداري‌ باشد.

 

 

لینک تلگرام واحد آموزش HSE آریا :

https://telegram.me/HSE_Arya_Training

 

 

درباره ما | حریم خصوصی | ثبت شکایت | قوانین سایت

تمامی حقوق این سایت متعلق به HSEARYA می‌باشد.

Designed by TAMDATA